Bekijk hier het Actieprogramma ‘Eén Tegen Eenzaamheid’

Inleiding
Onze samenleving staat aan de vooravond van een grote verandering. Nu nog zijn 1,3 miljoen mensen ouder dan 75 jaar, in 2030 zijn er dat 2,1 miljoen. En met de meesten van die ouderen gaat het fysiek gelukkig goed. Maar tussen gezond zijn en je goed voelen, zit soms een wereld van verschil, want meer dan de helft van de 75-jarigen zegt zich eenzaam te voelen. Dat zijn meer dan 700.000 ouderen, dat baart ons zorgen.
Die eenzaamheid begint vaak bij het stoppen met werken, het wegvallen van een geliefde of het niet zo gemakkelijk meer naar buiten kunnen. En voor je het weet gaan er dagen voorbij zonder dat ouderen iemand spreken. Eenzaamheid is een naar en verdrietig fenomeen met grote gevolgen voor de kwaliteit van leven. Dit actieprogramma gaat voor een trendbreuk van eenzaamheid onder ouderen in Nederland.


Dé eenzaamheid oplossen kan niemand. Al was het maar omdat de oorzaken ervan diep in de haarvaten van onze samenleving zitten en er geen pasklare oplossingen zijn voor zulke problemen. Maar íemands eenzaamheid doorbreken kunnen we allemaal. En ontzettend veel mensen, inclusief heel veel ouderen, doen dat ook! De veelzijdigheid van initiatieven is indrukwekkend, maar daardoor soms ook versnipperd en incidenteel. Soms is een tandje meer nodig, professionele hulp. Dit neemt niet weg dat we, als buren, als bedrijven, als maatschappelijke organisaties, als overheden meer kunnen en zouden moeten doen. Om vereenzaming voor te zijn en een halt toe te roepen is een gezamenlijke aanpak nodig die de versnippering en vluchtigheid voorbij gaat. Met de diversiteit die Nederland kent, is een brede en kleurrijke aanpak nodig om dat voor elkaar te krijgen. We kunnen met elkaar een beweging op gang brengen en stimuleren, maar lokaal, in de wijk, in de straat, bij de deur en achter de deur is waar we allemaal echt het verschil kunnen maken. Daar mikt dit programma één tegen eenzaamheid op.
Het doel van één tegen eenzaamheid is de trend van eenzaamheid onder ouderen te doorbreken. Dit gaan we doen door eenzaamheid eerder te signaleren en doorbreken. En dat doen we door zowel landelijk als lokaal coalities te smeden. De aanpak kan per gemeente verschillen. Rotterdam is Raalte niet, maar Rotterdam kan wel van Raalte leren. En andersom natuurlijk ook. Het kabinet investeert de komende jaren 26 miljoen euro extra om eenzaamheid de aandacht én aanpak te geven die het verdient. Dit programma is een uitwerking van het Pact voor de Ouderenzorg en heeft nauwe verbinding met de nog in ontwikkeling zijnde programma’s Langer Thuis en Verpleeghuiszorg.
In dit actieprogramma lees je achtereenvolgens wat het probleem eenzaamheid behelst, wat het doel van het programma is, welke acties we gaan ondernemen en stimuleren om een beweging in de samenleving te brengen die een daling gaat realiseren in de prevalentie van eenzaamheid en hoe we dat gaan meten. Maar het belangrijkste onderdeel van dit programma tegen eenzaamheid is niet in papier te vangen. Mensen hebben mensen nodig. Samen zijn we één tegen eenzaamheid en dat begint vandaag.

Hoe groot is het probleem van eenzaamheid in Nederland? Eenzaamheid is een urgent en complex probleem. Het gaat over gevoelens van verlatenheid of het ontbreken van intimiteit. Veel Nederlanders voelen zich soms of zelfs vaak eenzaam: 43 procent van de volwassen bevolking ervaart dit gevoel en bij 10 procent is sprake van sterke eenzaamheid1. Deze mensen geven aan zich in de steek gelaten te voelen, niet bij vrienden terecht te kunnen wanneer zij daar behoefte aan hebben, weinig tot geen mensen te hebben die ze vertrouwen, met wie ze zich nauw verbonden voelen of waar ze op terug kunnen vallen bij narigheid. Eenzaamheid komt onder alle leeftijden voor en is op alle leeftijden een ervaren belemmering om mee te komen in onze samenleving. Hoewel het bestrijden van eenzaamheid dus onder alle leeftijden belangrijk is, richt dit programma zich op de aanpak van eenzaamheid onder ouderen. Naarmate de leeftijd hoger wordt, zien we gevoelens van eenzaamheid namelijk toenemen. Van de 75- plussers heeft 54 procent gevoelens van eenzaamheid, en 11 procent voelt zich sterk eenzaam2. Anno 2018 hebben we het dus over ruim 700.000 eenzame ouderen. In 2030 kunnen dit er 1,1 miljoen zijn. Dat is zorgwekkend.

Waarom zijn ouderen een belangrijke risicogroep? Dat zoveel ouderen eenzaam zijn, heeft verschillende oorzaken. Als mensen ouder worden, krijgen ze steeds meer te maken met verlies: het wegvallen van de partner, waar iemand soms zijn hele leven mee samen is geweest. Het kwijtraken van het netwerk van vrienden, familie en kennissen, waardoor iemand bij steeds minder mensen terecht kan. Het verlies van mobiliteit (bijvoorbeeld hun rijbewijs), waardoor iemand steeds minder gemakkelijk bij andere mensen langs kan gaan en minder eenvoudig op eigen houtje activiteiten kan ondernemen. En het verlies van de gezondheid: zo gaat het gehoor achteruit, gaat bewegen steeds minder makkelijk, wordt het zicht en het geheugen steeds een beetje slechter. Al deze verlieservaringen zijn grote en kleine tegenslagen. Ze zijn moeilijk om mee om te gaan of te accepteren.

Hoe kan je nog iets van het leven maken na al deze tegenslagen? Het is tegelijkertijd, juist bij ouderen, moeilijk om iets tegenover al deze verliezen te zetten. Ook hebben veel mensen het gevoel dat ze, naarmate ze ouder worden, steeds meer buiten de samenleving staan, bijvoorbeeld omdat zij niet meer werken: ‘Wat beteken ik nog voor anderen?’ ‘Doe en tel ik nog mee?’ Ouderen hebben hierdoor soms het gevoel dat zij geen zinvol en erkend leven meer leiden. Zij voelen zich eenzaam.
Veranderende samenleving werkt eenzaamheid in de hand Maar niet alleen individuele ervaringen verhogen de kans op eenzaamheid onder ouderen. Ook de veranderende samenleving heeft daar invloed op. Zo worden we dankzij goede zorg en welvaart steeds ouder. Vergrijzing zorgt ervoor dat het aantal mensen met gevoelens van eenzaamheid absoluut stijgt. Tegelijkertijd wonen we het liefst zo lang mogelijk thuis en zijn gezinnen vanaf 1975 kleiner geworden, van gemiddeld 3,2 naar 1,7 kinderen. Ook is de fysieke afstand tussen ouders en kinderen gegroeid – ze wonen simpelweg verder bij elkaar vandaan. Dit alles zorgt ervoor dat mensen vaker het gevoel hebben dat ze er alleen voor staan. Daarnaast vinden steeds meer contacten en dienstverlening in de digitale wereld plaats. Natuurlijk biedt dit mogelijkheden om sneller in contact te komen met anderen, omdat afstand juist geen rol meer speelt. Maar voor mensen die geen goede digitale vaardigheden hebben, leidt dit tot gevoelens van uitsluiting: er is een hele wereld waar ze wel weet, maar geen toegang toe hebben. Ook gaan we vaker alleen door het leven. Onze samenleving is gericht op zelfontplooiing en succesvol zijn. Hierdoor hebben we een druk bestaan. Iets doen voor elkaar moet in dat drukke leven passen3. Verminderde solidariteit, vertrouwen en cohesie in de samenleving kan leiden tot een toename van eenzaamheid4. Om eenzaamheid aan te pakken en een doorbraak te realiseren, moeten we een draai maken in hoe we de samenleving, zorg, communicatie en dienstverlening inrichten.
Eenzaamheid heeft ernstige gevolgen Eenzaamheid heeft ernstige lichamelijke, psychische en financiële gevolgen. Het verhoogt zelfs de kans op vroegtijdig overlijden5. In de Verenigde Staten is een groot onderzoek gedaan onder 65-plussers naar vroegtijdig overlijden6. Eenzaamheid is hier een belangrijke voorspeller voor. Ook veroorzaakt eenzaamheid depressie, suïcide, dementie, zelfverwaarlozing, hartproblemen en schulden7. De ernstige gevolgen van eenzaamheid leiden tot een stapeling van problemen waarbij het niet altijd duidelijk is wat nu oorzaak of gevolg is. Daarnaast voltrekt eenzaamheid zich vaak in een negatieve spiraal: iemand die zich eenzaam voelt, trekt zich terug, wordt vervolgens nog eenzamer en trekt zich nog meer terug.